Fetihten Sonra Galata

galata8-11-1

Fatih Sultan Mehmed'in 1Haziran 1453 'teki ahdnamesi ile teslim olan Galata' da nüfusun büyük bölümü ile temel yapılar Osmanlı idaresine geçmiştir. Bu ahdnameyle ahaliye "aman", yani İslam dinine göre sultanın yeminiyle can ve mal güvenliği verilmiştir. Teslimden sonra sultan hemen bir voyvoda (subaşı) ve kadı atayarak kenti doğrudan doğruya Osmanlı idaresi altına almıştır . Bizans döneminde Cenevizliler kenti güçlü surlarla çevirerek bağımsız bir Ceneviz kolonisi haline getirmişlerdi ; Osmanlı idaresinde bu durum tamamıyla kalmıştır.

1455 Osmanlı nüfus sayımına göre, Galata' da gayrimüslim nüfus üç kategoriye ayrılmıştı: Birincisi, kente geçici olarak gelmiş Cenevizli ve Venedikli tüccar, ikincisi Osmanlı tabiyetine geçmiş yerli Cenevizliler, üçüncüsü Ceneviz döneminde yerleşmiş Rumlar, Yahudiler ve Ermeniler. Cenevizli tüccara kapitülasyon garantileri verilmiş, öteki Cenevizliler Osmanlı' nın tebaası olmuşlardır.

Fatih, Avrupa ile ticaretin merkezi olan Galata' nın eskisi gibi işlek bir liman olarak kalmasına önem veriyordu. Bu amaçla kaçanlara, üç ay içinde geri dönerlerse evlerinin ve mallarının teslim olunacağını ilan etti. 1455 sayımı geri dönenler olduğunu gösteriyor. Kaçanların çoğu zengin Cenevizli ve Rumlar' dı, Yahudiler' den kaçan yoktu. Kentin Osmanlılar' a tesliminde, Ceneviz idaresine karşı olan Yahudi, Ermeni ve Rumların baskı yaptığı anlaşılmaktadır.

Ceneviz döneminde nüfus artıp yeni mahalleler kuruldukça bunları korumak için yeni surlar yapılmış, böylece iç surlarla Galata beş bölümlü bir kale halini almıştır. Sultan, Galata kara surlarının güvenlik nedeniyle yer yer yıkılmasını emretmiş ama kent Ceneviz dönemindeki asıl topografyasını korumuştur. İlk Ceneviz çekirdek bölgesi, Azap - kapı ile Karaköy arasındaki bölüm, büyük kuleye doğru genişlemiş, Osmanlı döneminde de en canlı ticaret bölgesi olarak kalmıştır. Ceneviz Eski ve Yeni Lonca' sı, önemli Latin kiliseleri (San Michele, San Francesko, Santa Anna, Santa Maria, San Domenico, San Zani) bu bölgededir. Yahudiler ilk kalenin doğusunda Karaköy ve Yüksekkaldırım boyunca; Rumlar Galata Kulesi ile ilk Ceneviz Kalesi arasında ve Haliç' in Karaköy - Tophane arasındaki kıyısında, Ermeniler de onların arkasında yamaçta yer alıyorlardı. 1455 sayımına göre en kalabalık nüfus Rumlar' dı. Daha sonra Latinler ( Cenevizli, Venedik, Katalan), Ermeniler, Yahudiler sıralanıyordu. Galata' ya Türkler yarım yüzyıl içinde yerleşmiş ve kentin tenha batı bölümünde yoğunlaşmışlardır. İlk birkaç yıl içinde yerleşenler arasında denizci azepler, kaptanlar, Galata Kulesi' nde ve çevresinde görev yapan yeniçeriler vardı. Askeri sınıf dışında ilk yerleşen Türkler arasında esnaf kesimi fazlaydı. 1481 tarihli vakfiyede 13 İtalyan, 8 Rum, 6 Ermeni, 20 Türk mahallesi olduğu belirtiliyor. Kadı Muhyiddin 'in yaptığı 1478 tarihli Galata sayımı sonucu 592 Rum - Ortodoks, 535 Müslüman, 332 Latin, 62 Ermeni hanesi tespit edilmiştir. Yani daha 1478' de nüfusun % 49.8 'i Müslüman, gerisi gayrimüslimdi. Müslüman mahallelerinde Hıristiyanlar 'ın yerleşmesine izin verilmemişti ama pazar bölgesinde ve esnaf birliklerinde tüccar ve esnaf hangi dinden olursa olsun bir arada çalışırdı.

Fethin en önemli sonuçlarından biri, Galata'nın İstanbul ile her bakımdan bütünleşmesidir. Galata yalnız ticari bakımdan değil, yaşam stili bakımından da İstanbul' un Avrupa' ya açılan penceresi olmuştur. Fatih' in tarihçisi Tursun Bey (1490' a doğru) "Eğer İstanbul' dan Frengistan'a (yani Galata' ya) geçmek istersen kayığa bir akçe ödemen yeter." diyor. Osmanlı idaresinde 1453 - 1490 arasına rastlayan Galata - Ceneviz noter kayıtları, serbest yaşam ve ticaret bakımından eskiye göre önemli bir değişiklik olmadığını ortaya koymaktadır.Magnafica Comunita di Pera adını alan Osmanlı tebaası Ceneviz cemaatine bir protegeros (kethüda) idaresinde kendi iç işlerini düzenleme hakkı tanımıştı. 1540' larda eski San Michele Kilisesi yerinde Rüstem Paşa bir bedesten ve han yaptırarak, büyük tüccar ve ithal malları için güvenceli bir ticaret merkezi yaratmış oldu.

Galata aynı zamanda zeytinyağı, şarap gibi Ege mallarının başlıca antreposuydu. Öte yandan, 16. yy.da Kasımpaşa semti imparatorluğun esas tersanesi ve donanma merkezi olunca, Galata da denizciliğin ve denizcilerin başlıca mekanı haline geldi. 17. yy başlarında Galata' da tüm Avrupalı Katolik nüfus 1100 olarak tespit edilmiştir. Buna azad edilmiş 500 esirle donanma zindanlarındaki 2000 esir eklenmelidir. 1765' te 17 Alman, 33 Fransız, 13 İtalyan olmak üzere Avrupalı nüfus oldukça azdı. Bu yabancıların kişisel işleri için Galata kadısına başvurduklarını Galata mahkemesi sicillerinden öğreniyoruz. Ceneviz döneminde olduğu gibi Osmanlı döneminde de, iş hayatı Orta Hisar denilen Perşembe Pazarı çevresinde yoğunlaşmıştır.Yukarı sur ötesinde "Pera Bağları" denilen bölgede başlangıçta bağ, bahçe ve mezarlıklar vardı. Saray içoğlanlarının yetiştirilmesi için Galatasaray' ın inşa edilmesinden sonra burada yerleşme başladı. 2. Selim döneminde (1566 - 1574) "Frenk Beyoğlu" diye tanınan, sultanın gözdesi Venedikli Aloisio
Gritti' nin sarayının bulunduğu Beyoğlu bölgesinde zamanla Avrupalı elçiler yazlık köşkler yaptırmışlar, böylece sur ötesi Beyoğlu gelişmiştir. 15. ve 16. yy. Galata' ya yeni etnik unsurların katıldığı yüzyıllardır. Fatih, Venedikliler' e karşı Floransalılar' ı desteklediğinden 1463 - 1520 yılları arasında Galata' da Floransalı ticaret evleri açılmıştır. Bunların yıllık ciroları 600 bin altındı. Fakat sonraları onların yerini Venedikliler alacaktır. Galata, Ceneviz döneminde olduğu gibi, Doğu ve Batı ticaret mallarının, özellikle Avrupa yünlü kumaşlarıyla İran ipeğinin büyük ölçüde mübadele edildiği bir antrepo konumundaydı ve bu ticaret Ceneviz, Floransa, Venedik cumhuriyetlerinin zenginlik kaynağını oluşturuyordu. Galata' ya yerleşen bir başka etnik grup da Araplardı. 1569'dan beri Endülüslü Arap göçmenleri Galata' ya kitleler halinde yerleştiler. Bu nedenle San Domenico Kilisesi, Arap Camii adıyla tanındı.

18.yy.da Galata' da Avrupalılar azdı. 19. yüzyılda Avrupa ile ticaretin gelişmesiyle birlikte Avrupalılar yoğun biçimde Galata' ya yerleştiler. 1840' larda Charles White' nin gözlemine göre, hali vakti yerinde olan Türkler de alışverişlerini artık İstanbul' daki Kapalıçarşı yerine Beyoğlu' nda yapmaya başladılar. Pera Büyük Caddesi, Avrupa mallarının satıldığı mağazaların, Avrupai otel ve eğlence yerlerinin faaliyette bulunduğu kozmopolit Beyoğlu semtine vücut verdi. 1853 - 1856 Kırım Savaşı yıllarında bu süreç hızlandı. İngilizler başta olmak üzere Avrupalılar, kapitülasyonlar sayesinde Galata' yı gerçekten serbest bir liman haline soktular. 1855' te Perşembe Pazarı, Voyvoda Caddesi ve Karaköy başta olmak üzere Galata, Avrupai malların ve bankaların yer aldığı başlıca ticaret merkezi haline gelince, İstanbul' un başka semtlerinde yaşayan Rum, Ermeni ve Yahudiler akın akın Galata' da toplanmaya başladılar ve şehrin etnik yapısı bir kere daha değişti. Levanten denilen yeni kozmopolit bir tip ortaya çıktı. Bu dönemde özellikle Beyoğlu' nda yeni yeni kiliseler ve sinagoglar yapılmıştır.

1927 nüfus sayımında Galata ve Beyoğlu' ndaki durum şöyleydi: 145.140 Müslüman (nüfusun % 49.8' i), 63.284 Rum (% 21.7), 32.277 Yahudi (% 11), 23.517 Ermeni (% 8), 19.793 Katolik (% 6.8), 6.059 başka Hristiyanlar (% 2).Modern şehircilik de İstanbul' da ilk kez Galata' da gerçekleşti, tabii Avrupalıların baskısı ve etkisiyle. Sokakları karanlık, çamur içinde, suçlu ve dilencilerle dolu olan Galata - Beyoğlu, 1857' de Avrupai bir belediyeye kavuştu. Kurulan belediye meclisi gelir kaynakları yarattı, iç surlar yıkıldı, geniş caddeler açıldı, temizlik ve aydınlatma işleri ele alındı, bir belediye zabıtası kuruldu. Fakat yabancıların, bu belediye meclisini tamamıyla otonom bir idare haline getirmeye çalışmaları, Osmanlı hükümetiyle çatışmalara sebebiyet vermekte gecikmedi.

Haliç üzerinde İstanbul - Galata arası ulaşım kayıklarla yapılırdı. Avrupalılar etkilerini bu alanda da gösterdiler ve 1836' da Haliç üzerinde ilk köprü Azap - kapı ile Un - kapanı arasında yapıldı. 1876' da Karaköy' den Beyoğlu' na tünel inşa edildi. Bu tünel dünyadaki ilk tünellerden biridir.

Galata Hakkında

IMAGE Bir Galata Sakininin Ağzından
İstanbul'daki ilk göç duraklarından Galata'nın Bereketzade Mahallesi Muhtarı Mehmet Çakır 60 yıldır yaşadığı ve çalıştığı mahallesinden ayrılmayı bir gün bile düşünmemiş. Mehmet Çakır Galata'nın en... Devamını Oku...
IMAGE Fetihten Sonra Galata
Fatih Sultan Mehmed'in 1Haziran 1453 'teki ahdnamesi ile teslim olan Galata' da nüfusun büyük bölümü ile temel yapılar Osmanlı idaresine geçmiştir. Bu ahdnameyle ahaliye "aman", yani İslam dinine göre sultanın yeminiyle can ve mal... Devamını Oku...
IMAGE Galata
İnanılmaz doğal güzellikleri ve zengin tarihi mirası kadar, iş dünyası için ülkemizin en önemli cazibe merkezi olması konumuyla da, adını her duyanın iç geçirdiği bir belde olagelmiştir İstanbul kenti. Bugün, kilometrelerce... Devamını Oku...
IMAGE Galata ve Pera Tarihsel Gelişimi
Günümüzde tamamına Taksim - Beyoğlu denen, şimdiki Karaköy, Fındıklı, Perşembe Pazarı ve Tophane , Cihangir semtlerinin genel adıdır. 14. yy başlarında Cenevizlilerin kentidir Pera. Bölgenin ticari can damarı ise Galata olarak... Devamını Oku...